Nynorsk ordbok: slik finn du rett form
Å skrive nynorsk handlar sjeldan om å kunne alt utanåt. Det handlar om å vite kvar du skal slå opp, og korleis du les svaret du får. Denne guiden går gjennom kva ordbøker du bør bruke, kva kodane i oppslaga tyder, og dei bøyingsmønstera som oftast skaper problem.
Ordbøkene du treng
Ordbøkene – og kodane du møter
Nynorskordboka Den offisielle ordboka, frå Språkrådet og Universitetet i Bergen. Gratis, og følgjer gjeldande rettskriving. Dette er fasiten. Nynorskordboka på app Same innhaldet på mobil, med søk i begge skriftspråk samtidig. Norsk Ordbok Stort verk over nynorsk og dialektane. Nyttig når du vil grave djupare i ordtilfanget. Kjønnskodane
m hankjønn – ein bil f hokjønn – ei bok n inkjekjønn – eit hus Talet som står etter bokstaven, viser kva bøyingsklasse ordet høyrer til. Merk at n tyder inkjekjønn, ikkje hankjønn – ei forveksling som er lett å gjere.
Nynorskordboka er fasiten. Ho blir driven av Språkrådet og Universitetet i Bergen, følgjer gjeldande rettskriving, og er gratis. Er du i tvil om ei form er lovleg, er det her du sjekkar.
Merk kjønnskodane særskilt, for her er det lett å bomme: m står for hankjønn, f for hokjønn og n for inkjekjønn. Det er altså n som tyder inkjekjønn – ikkje hankjønn. Talet etter bokstaven fortel kva bøyingsklasse ordet høyrer til.
Bøyingsmønstera
Dette er kjernen i det du slår opp. Her er dei tre ordklassane som oftast gir hovudbry.
Bøyingsmønster i nynorsk
Substantiv
Kjønn Ubunden eintal Bunden eintal Ubunde fleirtal Bunde fleirtal Hankjønn (m) ein bil bilen bilar bilane Hokjønn (f) ei bok boka bøker bøkene Inkjekjønn (n) eit hus huset hus husa Verb
Type Infinitiv Presens Preteritum Perfektum a-verb å kasta kastar kasta har kasta e-verb å kjøpa kjøper kjøpte har kjøpt Sterkt verb å skriva skriv skreiv har skrive Adjektiv
Positiv Komparativ Superlativ fin finare finast god betre best gamal eldre eldst
Substantiva er der bokmålsvanane sit hardast. Legg særleg merke til hankjønn fleirtal: det heiter bilar og bilane, ikkje «biler» og «bilene». Denne eine endinga er kanskje det som raskast avslører ein tekst som er omsett frå bokmål.
Verba deler seg i a-verb og e-verb. Skiljet ser du i preteritum: kasta mot kjøpte. Sterke verb byter vokal i staden for å få ending – skriva blir skreiv, ikkje «skrivde».
Adjektiva skal samsvare med substantivet i kjønn og tal. Dei uregelrette må du rett og slett slå opp: god – betre – best, gamal – eldre – eldst.
Valfrie former: vel eitt, og hald deg til det
Nynorsk har mange valfrie former, og det er ei av dei vanlegaste kjeldene til frustrasjon. Du kan skrive både å kaste og å kasta, både boka og boki i eldre normer.
Poenget er ikkje å finne den eine rette forma – ho finst ofte ikkje. Poenget er å vere konsekvent. Vel du a-infinitiv, skal du bruke a-infinitiv gjennom heile teksten. Ein tekst som vekslar mellom formene verkar uferdig, sjølv om kvar einskild form er lovleg.
Eit praktisk råd: skriv ned dei vala du gjer i eit dokument, særleg om du skriv jamleg. Då slepp du å ta same avgjerd om att kvar gong.
Fallgruver frå bokmål
Nokre feil går att hos alle som har bokmål som hovudmål.
Ord som ikkje finst i nynorsk. Mange bokmålsord har eit anna ord i nynorsk, ikkje berre ei anna form. Slår du opp og ikkje finn ordet, treng du eit anna ord – ikkje ei omskriving av det same.
Hokjønnsformene. Bokmål tillèt både boka og boken. Nynorsk gjer det ikkje. Alle hokjønnsord bøyest som hokjønn.
Fleirtalsendingane. Hankjønn får -ar/-ane, hokjønn -er/-ene, inkjekjønn oftast ingen ending i ubunde fleirtal.
Passiv og substantivsjuke. Nynorsk toler dårleg lange substantivkonstruksjonar av typen «gjennomføringa av vurderinga». Skriv heller med verb: «då vi vurderte». Dette er stil, ikkje rettskriving, men det er ofte forskjellen på nynorsk som flyt og nynorsk som skurrar.
Språklova, ikkje mållova
Ei viktig oppdatering for alle som skriv i offentleg samanheng: mållova blei oppheva 1. januar 2022 og erstatta av språklova.
Endringa er meir enn eit namneskifte. Der mållova regulerte målbruk i statstenesta, har språklova som føremål at norsk skal kunne brukast på alle samfunnsområde. Ho gir òg vern og status til samiske språk, nasjonale minoritetsspråk og norsk teiknspråk.
Ein detalj som seier noko om synet på språka: språklova omtaler ikkje lenger bokmål og nynorsk som «målformer», men som språk og skriftspråk.
Hovudregelen dei fleste møter i praksis står fast: statsorgan skal svare i det skriftspråket du sjølv brukar når du skriv til dei.
Å byggje ordtilfang
Ordboka løyser det akutte problemet. Ordtilfanget byggjer du på ein annan måte.
Den mest effektive metoden er å lese nynorsk jamleg – aviser, sakprosa, skjønnlitteratur – og notere formuleringar du likar. Nynorsk har eit rikt tilfang av korte, konkrete ord som gjer tekstar meir direkte enn bokmålsomsetjingar pleier å bli.
Skal du variere ordbruken, gjeld same åtvaringa som for bokmål: sjekk kva ordet faktisk tyder før du byter. Vi har gått gjennom framgangsmåten i artikkelen om synonymordbok.
Skriv du på PC, kan du dessutan setje redigeringsspråket til nynorsk i Microsoft 365, slik at retteprogrammet faktisk kontrollerer mot nynorsk og ikkje mot bokmål. Det er eit lite grep som fangar mange feil automatisk.
Ofte stilte spørsmål
Kva ordbok bør eg bruke?
Nynorskordboka på ordbøkene.no. Ho er offisiell, gratis og følgjer gjeldande rettskriving.
Kva tyder kodane m, f og n?
Dei viser kjønnet: m er hankjønn, f er hokjønn og n er inkjekjønn. Talet etter viser bøyingsklassa.
Korleis veit eg om ei form er lovleg?
Slå opp ordet i Nynorskordboka. Står forma der, kan du bruke ho. Finn du ikkje ordet, treng du truleg eit anna ord.
Kva gjer eg med valfrie former?
Vel éi og hald deg til ho gjennom heile teksten. Konsekvens er viktigare enn kva du vel.
Gjeld mållova framleis?
Nei. Mållova blei oppheva 1. januar 2022 og erstatta av språklova, som mellom anna omtaler bokmål og nynorsk som språk og ikkje målformer.
Kva er den vanlegaste bokmålsfeilen?
Fleirtal av hankjønnsord. Det heiter bilar og bilane, ikkje biler og bilene.
